“अधुना अहम् विद्यालयं गमिष्यामि।”वाक्य में प्रयुक्त अव्ययपद को रेखांकित करो।
“अधुना अहम् विद्यालयं गमिष्यामि।”
शिशुः शनैः शनैः चलति।”वाक्य में प्रयुक्त अव्ययपद को रेखांकित करो।
शिशुः शनैः शनैः चलति।
न व्ययः’के लिए समस्तपद बनाइए।
‘अव्ययः’अर्थात् जिनको इधर-उधर बदलकर खर्च न किया जाय।
मीनः जलं विना न जीवति।”वाक्य में कौन सा अव्ययपद प्रयुक्त हुआहै?
वाक्य में अव्ययपद है– विना।
यत्र मेघः तत्र वर्षा” वाक्य में कौन सा अव्ययपद प्रयुक्त हुआहै?
वाक्य मेंदो अव्ययपद हैं– यत्र तथा तत्र।
त्वम् कदा गमिष्यसि?” वाक्य में कौन सा अव्ययपद प्रयुक्त हुआहै?
वाक्य में अव्ययपद हैं– कदा ।
“ग्रामम् सर्वतः वृक्षाः सन्ति।”रेखांकित पद हिन्दी अर्थ बताइए।
रेखांकित पद हिन्दी अर्थ है- ‘सब ओर’।
‘श्वः’तथा ‘ह्यः’ शब्दों से वाक्य बनाओ।
श्वः- श्वः मंगलवारः भविष्यति।
ह्यः- ह्यः रविवारः आसीत्।
‘शीघ्रं शीघ्रं’ शब्द युग्म से वाक्य बनाओ।
शीघ्रं शीघ्रं- शशकः शीघ्रं शीघ्रं चलति।
इदम् कार्यम् कथम् अभवत्।”वाक्य में ‘कैसे’के लिए कौन सा अव्ययपद प्रयुक्तहुआहै?
“इदम् कार्यम् कथम् अभवत्।”वाक्य में ‘कैसे’के लिए ‘कथम्’अव्ययपद प्रयुक्त हुआहै।
अव्ययपद ‘अभितः तथा परितः’से वाक्य रचना कीजिए।
1-आश्रमस्य अभितः वृक्षाः सन्ति।
2- विद्यालयस्य परितः जलम् अस्ति।
अव्ययपद ‘नमः’से दो वाक्य बनाइए।
वाक्य रचना – 1. नमः शिवाय।
2.गुरवे नमः।
‘सत्यम्’पद का विपरीत पद बनाइए तथा उससे वाक्य रचना कीजिए।
सत्यम् पद का विपरीत पद है- ‘मिथ्या’।
वाक्य रचना – मिथ्या मा वद।
Why we do not fall off the surface of Earth?
We do not fall off the surface of Earth because of Earth's force of gravity. Earth has gravitational force with which it pulls everything towards itself.
Name the natural satellite of Earth.
Moon is the natural satellite of Earth.
How many days does it take for Moon to revolve around Sun?
Moon takes 27.3 days to complete one rotation around Sun.
What is astronomy?
The branch of science that deals with the study of all celestial bodies is called astronomy.
Define light year.
It is the distance that light travels in one year.
Write a short note on 'Rockets'.
Rockets are machines powerful enough to launch things into space, such as, satellites, spacecrafts and people. To escape from Earth's gravity, a rocket has to reach a speed of 40.000 km/h. Once it is out in space, its speed drops down to 29,000 km/h to stay in the orbit.
List some uses of artificial satellites.
Some uses of artificial satellites are as follows:
· Artificial satellites collect data from various remote places on Earth.
· They also give information on weather conditions.
· They help in communication and broadcasting of television programmers.
What does Earth look like from space?
From the pictures taken by artificial satellites, it is observed that Earth looks beautiful and blue with swirling white clouds. One can even make out certain cities, when they are lit up at night like twinkling stars.
A man weighs 72 kg on Earth. How much will he weigh on moon?
Moon's gravity is 1/6Th of that of Earth. Thus, a man weighing 72 kg on Earth will weigh 12 kg on moon.
What are the various phases of the moon?
Earth rotates on its own axis and revolves around Sun. So, due to the changes in the position of Earth, we see different shapes of moon. These are called the various phases of moon.
Why there is no life on Moon?
There is no life on Moon as there is no atmosphere or water on Moon. The absence of atmosphere prevents life from taking birth on moon.
Where do astronauts conducts experiments?
Astronauts conduct experiments in space stations. They live there for weeks and even for months and study about space.
Describe some features of Moon.
Moon is the natural satellite of Earth. It takes 27.3 days to go around Earth. It is about 3, 75,000 km away from Earth. It is just a quarter of Earth's size and there is no life on moon.
What is Hubble space telescope?
It is the most famous telescope carried on space shuttle, Discovery, in 1990.The Hubble space telescope circles Earth every 90 minutes, about 600 km above us. It beams information to astronomers on Earth.
What do you understand by the term 'Space'?
Space starts where Earth's atmosphere ends. All stars, planets and satellites are in space. It is dark, airless and has no sound. Astronauts and robotic aircrafts have been sent to space to explore it.
The moon does not have light of its own, yet it shines brightly in the night. How?
Moon is Earth's natural satellite, yet it does not have its own light. It reflects the light of Sun while it revolves around Earth.
What is Chandrayan-1 mission?
The Chandrayan-1 mission is India's first spacecraft to the moon. It was announced in 2003 And launched in 2008.
Why will the footprints of astronauts remain there on the moon for 10.3 million years?
The reason for this is that since there is no atmosphere on moon, there is no erosion of the surface dust.
Why is Earth called a 'Watery planet'?
Earth is called a 'Watery planet' becausethree-fourth of Earth is covered with water.
Who are astronomers? Where do they work?
An astronomer is a person who studies the universe. Astronomers usually work in places called laboratories; from where they observe sky.
सर्वनाम शब्द रूप अस्मद् का चतुर्थी विभक्ति बहुवचन में क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप अस्मद् का चतुर्थी विभक्ति बहुवचन में रूप बनेगा- अस्मभ्यम्।
सर्वनाम शब्द रूप ‘केषाम्’में मूल शब्द बताइए।
सर्वनाम शब्द रूप ‘केषाम्’में मूल शब्द है- ‘किम्’।
सर्वनाम शब्द रूप ‘आवाभ्याम्’में मूल शब्द बताइए।
सर्वनाम शब्द रूप ‘आवाभ्याम्’में मूल शब्द है- ‘अस्मद्’।
‘कः कौ के’शब्द रूप किस विभक्ति के अन्तर्गत आते हैं ?
‘कः कौ के’ शब्द रूप प्रथमा विभक्ति के अन्तर्गत आते हैं।
पुरुषवाचक सर्वनाम के कितने भेद हैं?
पुरुषवाचक सर्वनाम के तीन भेद हैं-
1- प्रथम पुरुष
2- मध्यम पुरुष
3- उत्तम पुरुष
शब्द रूप अस्मद् का षष्ठी विभक्ति एकवचनमें क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप अस्मद् का षष्ठी विभक्ति एकवचन में रूप बनेगा- ‘मम’।
यत् (पुल्लिंग) शब्द का षष्ठी विभक्ति, बहुवचन में परिवर्तित रूप बताइए।
यत्(पुल्लिंग) शब्द का सप्तमी विभक्ति, बहुवचन में परिवर्तित रूप बनेगा- येषु।
तद् (पुल्लिंग) शब्द का षष्ठी विभक्ति, बहुवचन में परिवर्तित रूप बताइए।
तद् (पुल्लिंग) शब्द का षष्ठी विभक्ति, बहुवचन में परिवर्तित रूप बनेगा- तेषाम्।
सर्वनाम शब्द रूप तद् (पुल्लिंग) का चतुर्थी विभक्ति एकवचन में क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप तद् (पुल्लिंग) का चतुर्थी विभक्ति एकवचन में रूप बनेगा- तस्मै।
सर्वनाम शब्द रूप कितनी विभक्तियों में चलते हैं?
सर्वनाम शब्द रूप सात विभक्तियों में चलते हैं। सर्वनाम शब्दों का संबोधन नहीं होता।
“अश्वाः धावति।”वाक्य में संज्ञा शब्द अश्वाः का सर्वनाम रूप क्या होगा ?
अश्वाः का सर्वनाम शब्द रूप होगा- ते। अतः वाक्य बनेगा- “ते धावन्ति।
“ऋषिः पठति।”वाक्य में संज्ञा शब्द ऋषिः का सर्वनाम रूप क्या होगा ?
ऋषिः का सर्वनाम शब्द रूप क्या होगा- सः। अतः वाक्य बनेगा- “सः पठति।”
संज्ञा के स्थान पर प्रयोग किए जाने वाले शब्द क्या कहलाते हैं ?
संज्ञा के स्थान पर प्रयोग किए जाने वाले शब्द सर्वनाम कहलाते हैं।
सर्वनाम शब्द रूप किम् का तृतीया विभक्ति बहुवचनमें क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप किम् का तृतीया विभक्ति बहुवचन में रूप बनेगा- ‘काभिः।
“मोहनः पत्रम् लिखति।” वाक्य में संज्ञा शब्द ‘मोहनः’शब्द का सर्वनाम रूप क्या होगा ?
मोहनः शब्द का सर्वनाम शब्द रूप होगा- ‘सः’। अतः वाक्य बनेगा- “सः पत्रम् लिखति।”
सर्वनाम शब्द रूप युष्मद् का चतुर्थी विभक्ति एकवचनमें क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप युष्मद् का चतुर्थी विभक्ति एकवचन में रूप बनेगा- ‘तुभ्यम्।
सर्वनाम शब्द रूप यत् का षष्ठी विभक्ति एकवचनमें क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप यत् का षष्ठी विभक्ति एकवचन में रूप बनेगा- ‘यस्य’।
“बालकौ पिबतः।” वाक्य को प्रश्नवाचक वाक्य बनाइए।
“कौ पिबतः ?”यहाँ बालकौ के स्थान पर ‘कौ’शब्द का प्रयोग किया गया है।
‘कौ’शब्द का अर्थ है- कौन दो।
“गजाः धावन्ति।” वाक्य को प्रश्नवाचक वाक्य बनाइए।
“के धावन्ति ?”यहाँ गजाः के स्थान पर ‘के’शब्द का प्रयोग किया गया है।
‘के’शब्द का अर्थ है- कौन सब।
“रामः लिखति।” वाक्य को प्रश्नवाचक वाक्य बनाइए।
“कः लिखति?”यहाँ राम के स्थान पर ‘कः’शब्द का प्रयोग किया गया है।
‘कः’ शब्द का अर्थ है- कौन।
“महिलाः पचन्ति।”वाक्य में संज्ञा शब्द ‘महिलाः’का सर्वनाम रूप क्या होगा ?
‘महिलाः’शब्द का सर्वनाम रूप क्या होगा- ‘ताः’। अतः वाक्य बनेगा- “ताः पचन्ति।”
“छात्रे धावतः।”वाक्य में संज्ञा शब्द ‘छात्रे‘का सर्वनाम रूप क्या होगा ?
‘छात्रे’शब्द का सर्वनाम रूप होगा- ‘ते’। अतः वाक्य बनेगा- “ते धावतः।
“कन्या नृत्यति।”वाक्य में संज्ञा शब्द कन्या का सर्वनाम रूप क्या होगा ?
‘कन्या’शब्द का सर्वनाम रूप होगा- ‘सा’। अतः वाक्य बनेगा- “सा नृत्यति।”
मध्यम पुरुष के अन्तर्गत कौन कौन से शब्द आते हैं?
मध्यम पुरुष के अन्तर्गत निम्नलिखित शब्द आते हैं-
त्वम् (तुम) – त्वम् लिखसि।
युवाम् (तुम दोनों)- युवाम् लिखथः।
यूयम् (तुम सब)- यूयम् लिखथ।
प्रथम पुरुष के अन्तर्गत कौन कौन से शब्द आते हैं?
प्रथम पुरुष के अन्तर्गत निम्नलिखित शब्द आते हैं-
सा (वह), ते (वे दोनों), ताः (वे सब)
का (कौन), के (कौन दो), काः (कौन सब)
“रमा लिखति।” सरल वाक्य को प्रश्नवाचक वाक्य बनाइए।
“का लिखति?”तहाँ रमा के स्थान पर ‘का’शब्द का प्रयोग किया गया है।
‘का’शब्द का अर्थ है- कौन।
शब्द रूप अस्मद् का षष्ठी विभक्ति एकवचनमें क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप अस्मद् का षष्ठी विभक्ति एकवचन में रूप बनेगा- ‘मम’।
सर्वनाम शब्द रूप किम् का तृतीया विभक्ति एकवचनमें क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप किम् का तृतीया विभक्ति एकवचन में रूप बनेगा- ‘कया’।
सर्वनाम शब्द रूप ‘काभ्याम्’में मूल शब्द बताइए।
सर्वनाम शब्द रूप ‘अस्माकम्’में मूल शब्द है- ‘अस्मद्’।
“बालकौ पिबतः।” वाक्य को प्रश्नवाचक वाक्य बनाइए।
“कौ पिबतः ?”तहाँ बालकौ के स्थान पर ‘कौ’शब्द का प्रयोग किया गया है।
‘कौ’शब्द का अर्थ है- कौन दो।
अस्मद् शब्द का षष्ठी विभक्ति, द्विवचन में परिवर्तित रूप बताइए।
अस्मद् शब्द का षष्ठी विभक्ति, द्विवचन में रूप बनेगा- ‘आवयोः’ ।
तद् (स्त्रीलिंग) शब्द का पंचमी विभक्ति, एकवचन में परिवर्तित रूप बताइए।
तद् (स्त्रीलिंग) शब्द का पंचमी विभक्ति, एकवचन में रूप बनेगा- ‘तस्याः’ ।
सर्वनाम शब्द रूप यद् (स्त्रीलिंग) का द्वितीया विभक्ति एकवचन में क्या रूप बनेगा ?
सर्वनाम शब्द रूप यद् (स्त्रीलिंग) का चतुर्थी विभक्ति एकवचन में रूप बनेगा- याम्।
यत् (स्त्रीलिंग) शब्द के सातों विभक्ति, पुरुष तथा वचनों में रूप लिखिए–
|
विभक्ति |
एयवचन |
द्विवचन |
बहुवचन |
|
प्रथमा |
या |
ये |
याः |
|
द्वितीया |
याम् |
ये |
याः |
|
तृतीया |
यया |
याभ्याम् |
याभिः |
|
चतुर्थी |
यस्यै |
याभ्याम् |
याभ्यः |
|
पंचमी |
यस्याः |
याभ्याम् |
याभ्यः |
|
षष्ठी |
यस्याः |
ययोः |
यासाम् |
|
सप्तमी |
यस्याम् |
ययोः |
यासु |
तद् (स्त्रीलिंग) शब्द के सातों विभक्ति, पुरुष तथा वचनों में रूप लिखिए-
|
विभक्ति |
एकवचन |
द्विवचन |
बहुवचन |
|
प्रथमा |
सा |
ते |
ताः |
|
द्वितीया |
ताम् |
ते |
ताः |
|
तृतीया |
तया |
ताभ्याम् |
ताभिः |
|
चतुर्थी |
तस्यै |
ताभ्याम् |
ताभ्यः |
|
पंचमी |
तस्याः |
ताभ्याम् |
ताभ्यः |
|
षष्ठी |
तस्याः |
तयोः |
तासाम् |
|
सप्तमी |
तस्याम् |
तयोः |
तासु |
किम् (स्त्रीलिंग) शब्द के सातों विभक्ति, पुरुष तथा वचनों में रूप लिखिए-
|
विभक्ति |
एकवचन |
द्विवचन |
बहुवचन |
|
प्रथमा |
का |
के |
काः |
|
द्वितीया |
काम् |
के |
काः |
|
तृतीया |
कया |
काभ्याम् |
काभिः |
|
चतुर्थी |
कस्यै |
काभ्याम् |
काभ्यः |
|
पंचमी |
कस्याः |
काभ्याम् |
काभ्यः |
|
षष्ठी |
कस्याः |
कयोः |
कासाम् |
|
सप्तमी |
कस्याम् |
कयोः |
कासु |
सर्वनाम किसे कहते हैं?
संज्ञा के स्थान पर प्रयोग होने वाले शब्द सर्वनाम कहलाते हैं।
जैसे- अहम् (मैं), त्वम् (तुम), सा (वह) आदि।
“उमा गच्छति।”यहाँ उमा संज्ञा शब्द है। अतः संज्ञा के स्थान पर सर्वनाम शब्द का प्रयोग करने पर वाक्य बनेगा- “सा गच्छति।”
उत्तम पुरुष के अन्तर्गत कौन कौन से शब्द आते हैं?
उत्तम पुरुष के अन्तर्गत निम्नलिखित शब्द आते हैं-
अहम् (मैं) – अहम् भ्रमामि।
आवाम् (हम दोनों) – आवाम् भ्रमावः।
वयम् (हम सब) – वयम् भ्रमामः।
“अद्य अवकाशः अस्ति।”वाक्य में ‘आज’के लिए कौन सा अव्ययपद प्रयुक्त हुआहै?
वाक्य में ‘आज’के लिए ‘अद्य’अव्ययपद प्रयुक्त हुआ है।
“माता ह्यः देवालयम् अगच्छत्।”वाक्य में प्रयुक्त अव्ययपद को रेखांकित करो।
“माता ह्यः देवालयम् अगच्छत्।”
अव्ययपद ‘यथा – तथा’से वाक्य रचना कीजिए।
1- यथा राजा तथा प्रजा।
2-यथा गुरु तथा शिष्याः।
‘सर्वत्र’अव्ययपद से दो वाक्य बनाइए।
1-ईशः सर्वत्र वर्तते।
2- अनिलः सर्वत्र वर्तते।
“यत्र सन्तोषम् अस्ति, तत्र सुखम् अस्ति।”वाक्य में प्रयुक्त अव्ययपद रेखांकित कीजिए।
“यत्र सन्तोषम् अस्ति, तत्र सुखम् अस्ति।”
‘एकदा, तत्र, अपि, इतस्ततः, च, सहसा, अन्यत्र’ आदि अव्यय शब्दों का प्रयोग करते हुए एक संक्षिप्त अनुच्छेद लिखिए-
एकदा अहम् वनम् अगच्छम्। तत्र अनेकाः वृक्षाः आसन्। अहम् तत्र अनेकाः पशवः अपि अपश्यम् । ते इतस्ततः अभ्रमन् परस्परम् च अक्रीडन्। सहसा एकः सिंहः अगच्छत्। सिंहम् दृष्ट्वा ते भीत्वा अन्यत्र अगच्छन्।
‘एकस्मिन्, परम्, कुत्रापि, इतस्ततः, तत्र, तदा, शनैः शनैः, उपरि, च’ आदि अव्यय शब्दों का प्रयोग करते हुए एक संक्षिप्त अनुच्छेद लिखिए-
एकस्मिन् स्थाने एकः काकः आसीत्। सः पिपासितः आसीत्। सः इतस्ततः अभ्रमत्। परम् कुत्रापि जलम् न अलभत्। एकस्मिन् घटे स्वल्पम् जलम् आसीत्। सः तत्र अनेकानि पाषाणखण्डानि अपश्यत्। तदा सः एकम् उपायम् अचिन्तयत्। सः तानि पाषाणखण्डानि एकम्- एकं घटे अक्षिपत्। जलम् शनैः शनैः उपरि अगच्छत्।काकः जलम् अपिबत् प्रसन्नः च अभवत्।
अविकारी शब्द किसे कहते हैं?
जो शब्द किसी भी स्थिति में नहीं बदलते, सदा एक जैसे रहते हैं तथा जिनके रूप नहीं बदलतेउन्हें ‘अविकारी शब्द’ कहते हैं। अव्यय को अविकारी शब्दभी कहते हैं।
यत्र, तत्र, अतः, सदा, सर्वदा, प्रातः, शीघ्रम्, बहिः, च’ आदि अव्यय शब्दों का प्रयोग करते हुए एक संक्षिप्त अनुच्छेद लिखिए-
यत्र सत्यम् न अस्ति तत्र धर्मः न अस्ति। अतः सदा सत्यम् वद, सर्वदा सत्कार्यम् कुरु। प्रातः शीघ्रम् उत्थाय बहिः गच्छत व्यायामं च कुरु। नित्य स्वपाठं स्मर। सदैव सदाचारम् पालय।
अव्यय किसे कहते हैं?
जो शब्द तीनों लिंगों, सभी विभक्तियों व सभी वचनों में एक समान रहते हैं अर्थात् जिनके रूप में कभी भी कोई परिवर्तन नहीं होता, उन्हें ‘अव्यय’ कहते हैं।
जैसे-अत्र, तत्र, यत्र, कथम् सर्वत्र, यदा, कदा, अधुनाआदि।
हससि __________ हसथ। हस् धातु मध्यम पुरुष द्विवचन से रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए।
हसथः।
--------------देवयोः देवानाम्। देव शब्द,षष्ठी विभक्ति, एकवचन से रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए।
देवस्य।
‘पठ्’ धातु प्रथम पुरुष एकवचन में रूप बताइए।
‘पठति’।
‘क्रीड्’ धातु मध्यम पुरुष एकवचन में रूप बताइए।
‘क्रीडथः’।
‘खाद्’ धातु मध्यम पुरुष बहुवचन में रूप बताइए।
‘खाद्थ’।
‘लिख्’ धातु उत्तम पुरुष बहुवचन में रूप बताइए।
‘लिखामः’।
“त्वम् प्रतिदिनम् विद्यालयम् गच्छसि।”वाक्य में ‘गच्छसि’ पद का लकार बताइए-
लट् लकार।
संस्कृत में कितने लकार होते हैं?
पाँच।
“अश्वः धावति।“ संस्कृत वाक्य का हिन्दी में अनुवाद कीजिए –
घोड़ा दौड़ता है।
‘मुनि’शब्द का चतुर्थी विभक्ति बहुवचन में रूप बताइए।
‘मुनिभ्यः’।
‘पुस्तक’शब्द का पंचमी विभक्ति एकवचन में रूप बताइए।
‘पुस्तकात्’।
‘छात्र’शब्द का तृतीया विभक्ति द्विवचन में रूप बताइए।
‘छात्राभ्याम्’।
“युवाम् प्रतिदिनम् देवालयम् गच्छथः।”रेखांकित पद का अर्थ बताइए-
‘तुम दोनों’।
‘नर’शब्द का प्रथमा विभक्ति द्विवचन में क्या रूप होगा?
‘नरौ’।
क्रिया शब्द का मूल क्या कहलाता है?
धातु।
अहम् दूरदर्शनम् पश्यामि। रेखांकित पद में मूल धातु, पुरुषतथा वचनबताइए।
मूल धातु- दृश्।
पुरुष- उत्तम पुरुष
वचन- एकवचन
‘क्रीडावः’पद में मूल धातु, पुरुष तथा वचन बताइए।
मूल धातु- क्रीड्।
पुरुष- उत्तम पुरुष
वचन- द्विवचन
‘भवसि’पद में मूल धातु, पुरुषतथा वचनबताइए।
मूल धातु- भू
पुरुष- मध्यम पुरुष
वचन- एकवचन
‘गच्छामि’पद में मूल धातु, पुरुष तथा वचन बताइए।